College: Paul van der Velde: Nooit meer een Dalai Lama?

Prof. Paul van der Velde, hoogleraar Aziatische religies, verbonden aan de Faculteit Filosofie, Theologie en Religiewetenschappen van de Radboud Universiteit Nijmegen, gaat in dit college in op de reïncarnatie van Avalokiteshvara, de bodhisattva van mededogen. De Dalai Lama (wat letterlijk een monnik met de wijsheid van een oceaan betekent), is binnen het Tibetaans boeddhisme een afstammeling van de lijn van de Gelugpa traditie (ook wel “geelmutsen” genoemd):

Tsongkapha (Lobsang) is de oprichter van de Gelugschool van het Tibetaans boeddhisme. Gendün Drub, geboren nabij Sakya in 1391, was leerling (en waarschijnlijk neef) van Tsongkapha en was de eerste Dalai Lama.

Gendün Drub werd als Pema Dorje in een koeienstal geboren als de 3e zoon van een nomadische familie en groeide als herder op. Op zevenjarige leeftijd ging hij naar het klooster in Narthang. Daar ontmoette hij Khädrub Je (1385-1438). Khedrupje was de eerste pänchen lama. De pänchen lama is na de Dalai Lama de hoogste spirituele leider binnen de Gelugtraditie in Tibet. Een pänchen lama is een tulku. Een tulku is binnen het Tibetaans boeddhisme een reïncarnatie van een verlichte lama. In de boeddhistische filosofie wordt de terugkeer van de tulku naar het menselijk leven gemotiveerd uit mededogen om gelovigen te leiden op het pad van verlichting. “Drupje en Gupje” kregen les van Tsongkhapa. Een jaar voor het overlijden van Tsongkhapa werd Khedrupje de 2e abt van deze orde. Na diens overlijden werd Gendun Druppa de 3e abt van de gelugorde. Het was toen dat hij zijn naam Gendun Druppa kreeg wat “hij die streeft naar volledige deugdzaamheid” betekent.

De derde Dalai Lama, Sönam Gyatso (1543-1588) was de eerste Dalai Lama die de benaming Dalai Lama kreeg. Zijn twee voorgangers als belangrijkste tulku van de gelug, Gendün Drub en Gendün Gyatso, ontvingen die benaming postuum.

Vanaf de vijfde Dalai Lama Ngawang Lobsang Gyatso (1617–1682) kunnen de dalai lama’s beschouwd worden als de belangrijkste lama’s van het Tibetaans boeddhisme. Deze vijfde dalai lama was ook de eerste van de in totaal twee dalai lama’s die werkelijk bestuurlijke en politieke macht over Tibet hebben uitgeoefend. De tweede dalai lama met reële politieke en bestuurlijke macht was de dertiende in de lijn van de successie, Thubten Gyatso (1876–1933). De 6e Dalai Lama, Tsangyang Gyatso, verwierf veel faam als dichter vanwege zijn liefdespoëzie. Het binnen het Tibetaans Boeddhisme gehanteerde begrip “wedergeboorte” kwam terug in zijn gedichten:

 

(1)

In the short walk of this life

We have had our share of joy,

Let us hope to meet again

In the youth of our next life.

 

(2)

Witte kraanvogel

leen me je krachtige vleugels

ver zal ik niet vliegen

vanuit Lithang keer ik weer terug.

 

(3)

Dood, spiegel van onze daden

Heerser van de onderwereld

Niets ging goed in dit leven

Laat het alstublieft goedkomen in het volgende.

 

In het tweede gedicht geeft hij een voorspelling waar de uiteindelijk zevende dalai lama als zijn reïncarnatie ontdekt zou worden. Kälsang Gyatso, de zevende dalai lama werd geboren in Lithang. Het auteurschap door Tsangyang Gyatso van dit gedicht zou echter mythisch bedoeld zijn. Literair-historisch onderzoek in de 20e eeuw heeft overtuigend aangetoond dat Tsangyang Gyatso nooit de auteur van dit gedicht kan zijn.

 

De huidige 14e Dalai Lama, Tenzin Gyatso (1935), zou volgens de overleveringen de laatste re-ïncarnatie van Avalokiteshvara zijn. Nooit meer een Dalai Lama??